Tag Archives: praca z pedagogiki

Przemoc w rodzinie i w szkole z perspektywy ocen i opinii dziecka o tym zjawisku

praca z pedagogiki (studium diagnostyczne na przykładzie badań uczniów)

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ I
Socjalizacyjno edukacyjna analiza rozwoju psychofizycznego dziecka

1. Socjalizacja w środowisku szkolnym
2. Socjalizacja i wychowanie w szkole
3. Pozaszkolne i poza rodzinne aspekty dojrzewania psychofizycznego i społeczno – moralnego dziecka

ROZDZIAŁ II
Przemoc jako zjawisko społeczne w aspekcie środowiskowym, rodzinnym i szkolnym

1. Zjawisko przemocy w świetle literatury przedmiotu-analiza pojęciowa
2. Przyczyny i przejawy przemocy w środowisku społecznym
3. Przemoc rodzinna i szkolna wobec dziecka w świetle badań
4. Formy przemocy wobec dziecka w rodzinie i szkole

ROZDZIAŁ III
Tożsamość i podmiotowość jednostki w świetle interdyscyplinarnych analiz społeczno – filozoficznych i edukacyjnych

1. Pojęcie tożsamości i podmiotowości człowieka
2. Drogi kształtowania osobowości podmiotowej
3. Społeczno – edukacyjne zagrożenia podmiotowości dziecka

ROZDZIAŁ IV
Metodologia badań własnych

1. Problem badawczy – główne i szczegółowe pytania
2. Metody, narzędzia i techniki stosowane w diagnozie
3. Teren badań i charakterystyka respondentów
4. Informacje o przebiegu badań i sposobie analizy wyników

ROZDZIAŁ V
Przemoc stosowana wobec dziecka w rodzinie i szkole w świetle badań diagnostycznych gimnazjalistów

1. Rozumienie zjawiska przemocy przez badanych
2. natężenie przemocy
3. Informacje badanych o przemocy w ich środowisku szkolnym
4. Opinie przemocy i ocena wartościująca zjawiska ze względu na uzyskane wypowiedzi

Zakończenie
BIBLIOGRAFIA
SPIS RYSUNKÓW
SPIS TABEL
SPIS WYKRESÓW
Aneksy

Wstęp

Zagadnienie przemocy w społeczeństwie końca XX wieku, mające już bogata literaturę, jest i będzie ważne dla nas wszystkich, niezależnie od tego, czy ktokolwiek uważa je za marginalne, czy nie.

Wymaga ono diagnoz i podejmowania już dziś środków zaradczych, zmian w systemie edukacji i opieki nad dzieckiem. Jest wiele pytań na które nie mamy dzisiaj odpowiedzi, choć są one tak ważne.

Na temat przemocy napisano wiele prac, gdzie próbowano scharakteryzować pojęcie np.

  1. Pospiszyl w “Przemoc w rodzinie” pisał, iż dyskusja na temat przemocy trwa już od starożytności. A jej podstawowym problemem jest trudność samego określenia słowa przemoc.
  2. Zybertowicz w “Przemoc i poznanie” stwierdził że przemoc w najbardziej podstawowym znaczeniu oznacza wyrządzenie szkody ludziom przez zabijanie, okaleczanie lub ranienie ich. Jej znaczenie może być poszerzone tak, by obejmowało groźby takiej szkody oraz krzywdy zarówno psychologicznej, jak i fizycznej. Dowiadujemy się także o rodzajach stosowanej przemocy i jej charakterystyce.
  3. Rudniański w “Klasyfikacja, źródła i ocena przemocy w stosunkach międzyludzkich” charakteryzuje przemoc jako określoną relację zachodzącą pomiędzy ludźmi, która polega na użyciu przeważającej siły.
  4. L.Kołakowski w książce “O przemocy” ukazuje zjawisko przemocy jako problem kultury społecznej a nie natury człowieka.

Niniejsza praca jest pewnie jedną z wielu dotyczących tej problematyki. Podczas pisania przyświecały mi następujące cele: chciałem się przyczynić do poszerzenia wiedzy o przyczynach, objawach i natężeniu zjawiska przemocy w stosunku do dzieci, ponieważ zgromadzona literatura, choć bogata, nie udziela wyczerpującej odpowiedzi. Drugim celem była diagnoza rozmiarów zjawiska wśród wybranej grupy badawczej.

Samo badane pojęcie nie jest dość precyzyjne. Wiąże się ono z naruszaniem norm różnego rodzaju. Najogólniej w literaturze określane jest jako intencjonalne użycie siły, które narusza normy moralne i wikła jednostkę lub grupę w niepożądane sytuacje.

Przemoc ma różne oblicza, możemy wyróżnić: fizyczną, psychiczną, seksualną, strukturalna lub symboliczną. A miejscem jej występowania jest zarówno środowisko rodzinne, szkolne i społeczne.

Przemoc jest jednym z ważniejszych problemów nawarstwiających się wraz z szybko zmieniającymi się realiami społeczno-kulturowymi. Wyrządzanie krzywd, zadawanie śmierci i cierpień będących konsekwencją tychże działań, jest sprawą niezwykle bolesną i dlatego ważne jest, jaki wpływ na zjawisko przemocy wywiera najbliższe otoczenie wychowawcze dziecka, oraz jakie są jego rozmiary.

Zasadniczo uległ zmianie sposób wyrządzania krzywdy drugiemu człowiekowi, zmieniły się wzorce osobowe a dotychczasowe autorytety uległy zatarciu.

Tak bowiem jak w XIX w. podstawowym społecznym instrumentem kształtowania postaw i wartości była rodzina, kościół i szkoła, tak w drugiej połowie wieku XX zaczęły tę funkcję przejmować inne instytucje. W dzisiejszych czasach funkcje wychowawcze sprawowane niegdyś głównie przez rodzinę w znacznym stopniu przejęła szkoła, grupy rówieśnicze i szeroko rozumiane media masowe.

Na ogół kilkunastoletnie dzieci więcej wiadomości czerpią dziś od kolegów i z telewizji niż od rodziców i nauczycieli. A czerpią przecież nie tylko wiadomości, lecz także mity, marzenia, ideały, wyobrażenie świata. Atrakcyjność treści przekazywanych przez osoby nie przygotowane do ich powielania lub media- skłania raczej do ich poszukiwania, niż rezygnacji. Kieruje młode pokolenie najprostszą droga do osiągnięcia wyimaginowanego celu, podsuwając środki niejednokrotnie piętnowane społecznie. Młodzi ludzie szukają więc akceptacji w grupach rówieśniczych i subkulturach, które zapewniają im poczucie przynależności i bezpieczeństwa. Często są ucieczką od rodziny, szkoły, od przejawów zachowań agresywnych ze strony rodziców, lub nauczycieli.

Zaprezentowany układ niniejszej pracy składającej się z pięciu części.

Pierwsza część zatytułowana: “Socjalizacyjno edukacyjna analiza rozwoju psychofizycznego dziecka” -ma na celu wprowadzenie w zagadnienie wychowania dziecka w otaczających go trzech obszarach: domu, szkole, oraz ogólnie pojętym środowisku.

Druga część pracy “Przemoc jako zjawisko społeczne”- przybliża nam pojęcie przemocy dzięki przytoczonym próbom interpretacji znaczenia tego zjawiska przez znawców tematu. Dodatkowo ma za zadanie przedstawić przyczyny i przejawy stosowania przemocy w życiu codziennym, oraz opisać formy tych zachowań.

Kolejny rozdział “Tożsamość i podmiotowość jednostki w świetle interdyscyplinarnych analiz społeczno – filozoficznych i edukacyjnych” –ma za zadanie przybliżenie pojęcia rozwoju tożsamości człowieka, oraz przedstawienie zagrożeń tego rozwoju wynikających z wszechobecności zjawiska przemocy.

Część czwartą stanowią stanowi “Metodologia badań własnych”, której zadaniem jest przybliżenie problemu badawczego, stosowanych metod, technik i narzędzi badawczych oraz sprecyzowanie miejsca prowadzenia badań i charakterystyka badanej grupy.

Rozdział piąty “Przemoc stosowana wobec dziecka w rodzinie i szkole w świetle badań diagnostycznych gimnazjalistów” –to podsumowanie badań przeprowadzonych na grupie gimnazjalistów, pokazujące natężenia zjawiska w badanej grupie, częstotliwość jego występowania, oraz opinie badanych na temat zjawiska.

Podstawowym kierunkiem pracy jest spojrzenie na opinie młodych ludzi na temat tego, czy przemoc jest odczuwalna w ich życiu codziennym i jak wpływa na ludzkie zachowania. Ponadto w niniejszej pracy został poruszony, między innymi, problem kar cielesnych nadal szeroko stosowanych zarówno w szkole jak i w domu. Znalazły się tu również zagadnienia dotyczące odczuć badanych dotyczących przemocy psychicznej w domu i w szkole.

Niniejsza praca może być przydatna w uwidocznieniu form występowania i nasilenia zjawiska przemocy w życiu codziennym dzieci i młodzieży końca XX wieku. Jest potwierdzeniem przypuszczeń, że przemoc zarówno w swej brutalnej formie tj. kar cielesnych, jak i w formach bardziej wyrafinowanych – ma bezpośredni wpływ na kształtowanie osobowości dzieci nią dotkniętych.

Socjalizacja i wychowanie w środowisku rodzinnym

Fundamentalne znaczenie rodziny dla społeczeństwa dostrzegane było już w starożytności – świadczyć o tym mogą poglądy Arystotelesa na jej podstawową rolę w życiu społecznym . Twórca socjologii August Comte uważał rodzinę za najważniejszą, podstawową grupę społeczną, na której opiera się całe społeczeństwo. Współcześni socjologowie i psychologowie dzięki swym precyzyjnym i pogłębionym badaniom scharakteryzowali istotne funkcje rodziny, jakie ona pełni w rozlicznych dziedzinach życia jednostki oraz w różnorodnych zbiorowościach ludzkich.

“Mimo licznych przemian w strukturze i funkcjonowaniu rodziny, zachowała ona jednak swoje podstawowe funkcje: rozrodczą i opieki nad dzieckiem”.

Rodzina jest więc istotnym elementem społecznych interakcji, od sposobu i poziomu jej funkcjonowania wiele w społeczeństwie zależy, może ona kierować zarówno pozytywne jak i negatywne zjawiska w społeczeństwie jako całości oraz jego substrukturach.

Rodzina stanowi rozwijającą się na bazie małżeństwa naturalną wspólnotę rodziców z ich dziećmi i jednocześnie komórkę ludzkiego społeczeństwa.

Wspólne życie rodziców z ich dziećmi należy tak bardzo do istoty rodziny, że wszystkie próby zniszczenia rodziny zwykły rozpoczynać swoje dzieło właśnie w tym punkcie. Ta cecha charakterystyczna jest wyraźnie widoczna w komunistycznych utopiach społecznych, które ze swoim dziwacznym zazębianiem się fantastyki i rozumu, zsekularyzowanej eschatologii i kolektywistycznej rzeczywistości są bardziej zagadkowe niż mogłoby się to wydawać na pierwszy rzut oka.

W piątej księdze Państwa Platon naszkicował państwo idealne, w którym członkowie stanu obronnego są pozbawieni wszystkiego, co „moje” i „twoje”, tak, że „nikt nie posiada niczego

własnego poza swoim ciałem”. Strażnicy nie mogą posiadać „ani domów, ani ziemi, ani też żadnego innego dobra”. Nawet żony i dzieci są wspólne, „tak, że ojciec nie zna dziecka, ani też dziecko nie zna swojego ojca”. Natychmiast po urodzeniu dzieci zostają przeniesione do domu dla niemowląt, który matki mogą odwiedzać jedynie na krótki czas w celu karmienia, przy czym strażniczki „powinny za wszelką cenę nie dopuścić do tego, by którakolwiek z nich rozpoznała swoje dziecko”. Pozostając pod wpływem Platona, również Thomas Campanella na początku XVII wieku w swoim Państwie słońca naszkicował pozbawiony rodziny porządek społeczny. Mężczyźni i kobiety są w tej komunistycznej dyktaturze skoszarowani i śpią w oddzielnych halach. Na podstawie rozważań medycznych i astrologicznych pary zostają urzędowo kojarzone w celu zrodzenia potomstwa. Dzieci wzrastają w państwowych domach dziecka tak, że rodzice i dzieci nie znają się nawzajem…………………….(c.d. zawiera orginał)

[Z. Sękowska, Rodzina instytucją wychowującą, w: Wychowanie w rodzinie, red. F. Adamski, Kraków 1982, s.49]

Natężenie przemocy i jej przejawy w środowisku rodzinnym, ze względu na wypowiedzi gimnazjalistów.

Około 40 % ankietowanych przemoc uważa za element rzeczywistości i zauważa, że jest ona coraz częściej spotykana na co dzień. Przy czym według około 80 % uważa że stan ten nie powinien mieć miejsca., ponieważ przemoc niszczy więź międzyludzką, jest złem dotykającym niewinnych ludzi. Zwłaszcza dziewczęta oczekiwałyby jakichś zmian w tym kierunku, nie tyle ze strony państwa, lecz w ludzkiej mentalności, ponieważ niektórzy ludzie są obojętni na to, co się wokół nich dzieje. Zapobieganie przemocy jest zdaniem ankietowanych jednym z ważniejszych problemów społecznych, aczkolwiek przemoc stosowana przez policję w słusznej sprawie nie budzi sprzeciwu.
Młodzi ludzie dostrzegają, że agresywne zachowania coraz częściej mają miejsce w kręgach młodzieży. Powodem tego jest pragnienie poczucia władzy i imponowania innym. Przemoc wśród młodzieży staje się sposobem na zdobycie sobie „szacunku” rówieśników.

Aby dogłębniej zbadać natężenie zjawiska przyjrzyjmy się następującym danym:

[niedostępny wykres]

Widoczne na wykresie wyniki ankiety wskazują na częste występowanie przemocy w najprostszej i najbardziej widocznej formie, czyli przemocy fizycznej tzw. biciu.

Częste są wypowiedzi, potwierdzające iż przemoc to sprawianie komuś bólu i cierpienia; to agresywne zachowanie prowadzące do skrzywdzenia drugiej osoby. Dla ankietowanych w większości przemoc to również naruszenie czyjejś godności, poniżanie, ograniczenie swobody, narzucanie komuś swojej woli; zmuszanie go do czegoś, czego nie chce.

Na 98 osób ankietowanych 54% przyznaje, że zostało uderzone przez rodzica lub nauczyciela, z czego 28% dzieci uderzonych zostało zarówno w szkole jak i w domu.

Co gorsze 32% ankietowanych pomimo zgodności z twierdzeniem że przemoc to przekroczenie prawa, że bezprawne użycie siły w stosunku do innego człowieka jest przestępstwem- uważa, że przemoc domowa to sprawa rodziny i nikt nie powinien się wtrącać.

PRZEMOC W DOMU

Na pytanie dotyczące ujawniania faktu przemocy, lub jego ukrywania

Odpowiedziano w 32%, że jest to indywidualną sprawą i nie powinna ona być ujawniona.

Z powyższego wynika, że liczba dzieci bitych w domu może być większa niż to wynika z odpowiedzi udzielonych w ankiecie.

Wynik 32% świadczy o małej wiedzy na temat praw dziecka, zawartych w ustawie, o czym wspominałem we wcześniejszym rozdziale.

Jednak przemoc nie kończy się na używaniu kar cielesnych, co gorsze stosowanie innych form przemocy w stosunku do dzieci przez rodziców nie jest mniejsze.

Przypatrzmy się wykresom obrazującym akty przemocy psychicznej stosowanej w stosunku do ankietowanych:

[niedostępny wykres]

Na pytanie “Czy kiedykolwiek czułeś się odrzucony przez rodziców?” 20% ankietowanych udzieliło odpowiedzi potwierdzającej a 80% odpowiedziało negatywnie. Wynik ten świadczy, że jedna piąta badanych mimowolnie stawia poważny zarzut pod adresem swoich rodziców, dotyczący tak poważnego problemu jakim jest odrzucenie dziecka prze rodziców.

Można byłoby przyjąć, ze nastąpiło niezrozumienie problemu przez ankietowanych, gdyby nie poniższe wyniki:

[niedostępny wykres]

Powyższy wykres potwierdzając poprzedni obrazuje nam nasilenie problemu braku zainteresowania dzieckiem we współczesnej rodzinie, na pytanie “Czy kiedykolwiek czułeś brak zainteresowania ze strony rodziców?” 16% odpowiedziało potwierdzająco, co może świadczyć w porównaniu do 20% populacji “odrzuconych” o bardzo dużym nasileniu zjawiska, które dotyczy pewnej grupy uczniów.

Na potwierdzenie przytoczmy kolejny wykres uzyskany poprzez analizę wypowiedzi gimnazjalistów na pytanie: “Czy kiedykolwiek czułeś się ignorowany przez rodziców?”

[niedostępny wykres]

Po raz kolejny stykamy się z “magiczną” jedną piątą czyli 19% osób narażonych na przemoc psychiczną w domu rodzinnym, która pojawia się także w odpowiedzi na pytanie: “Czy kiedykolwiek czułeś się izolowany przez rodziców

IZOLOWANI

[niedostępny wykres]

Dodatkowo należy uwidocznić opinię ankietowanych na temat poczucia zmuszania ich do zbyt dużego wysiłku w domu. O ile w innym przypadku można by niżej przedstawione wyniki przyjąć za “naciągnięte”, to w porównaniu do wcześniej przedstawionych cyfr uważać można je za stan faktyczny:

[niedostępny wykres]

Na pytanie dotyczące zmuszania do zbyt dużego wysiłku w domu 26% ankietowanych potwierdziło ten fakt, 74% negowało.

Przedstawione wyniki świadczą o dużym natężeniu zjawiska przemocy domowej, oraz jej wyrafinowanych formach.

Jednocześnie o bezkarności czynów pomimo nowelizacji Kodeksu Karnego, w którym prawo karne ściga sprawców przestępstw przeciwko osobom bliskim za:

  • znęcanie się fizyczne lub moralne nad członkiem swojej rodziny lub inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą bezradną art. 207 k.k. Aby przemoc mogła być uznana za przestępstwo znęcania się, musi ona mieć charakter ciągły.
  • zmuszanie, tj. używanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do określonego zachowania się art. 191 k.k.
  • zgwałcenie art. 197 k.k. Przestępstwo to popełnia każdy, kto przemocą zmusza inną osobę do stosunku płciowego. Także wtedy, gdy robi to mąż w stosunku do własnej żony!
  • uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego art. 209 k.k.
  • kradzież na rzecz osoby najbliższej art. 278 i 279 k.k.
  • grożenie innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona art. 190 k.k.
  • uderzenie człowieka lub naruszenie w inny sposób nietykalności cielesnej art. 217 k.k.
  • dopuszczenie się obcowania płciowego z krewnym w linii prostej, bratem lub siostrą albo z osobą pozostającą w stosunku przysposobienia art. 201 k.k.
  • rozpijanie małoletniego, dostarczając mu napojów alkoholowych, ułatwiając mu ich spożywanie lub nakłaniając do spożywania takich napojów

art. 208 k.k.

  • porzucenie osoby poniżej 15 lat, a także osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny – art. 210 k.k.
  • uprowadzenie lub zatrzymani, wbrew woli osoby powołanej do opieki, małoletniego albo osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny art. 211 k.k.
  • dopuszczenie się czynu lubieżnego względem osoby poniżej lat 15

art. 200 k.k.

Dz.U. Nr 117, poz.757 z 1998 r

Zakończenie

Już w dzieciństwie dorośli uczą nas jednolitych zachowań, chwaląc to, co służy grupie, ganiąc zaś wszystko, co nosi ślady motywacji egoistycznych. Uczymy się współpracy, pomocy innym, obrony bliskich, opiekuńczości, wzajemnej uczciwości, sprawiedliwości.

Od dziecka jesteśmy komuś posłuszni: rodzicom, nauczycielom, osobom starszym, szefom, autorytetom, władzy etc.; działanie wynikające z posłuszeństwa i przyzwyczajenia gra mniej więcej taką rolę, jak konieczność naturalna. Jako osoby dorosłe w gruncie rzeczy nie potrafimy już zachowywać się inaczej. Życie społeczne kształtuje więc jednostkę .

Jednak to jaką będziemy jednostką w przyszłości zależy od sposobu w jaki zostaliśmy wychowani, jakie czynniki miały dominujący wpływ na naszą osobowość. Jeżeli były to czynniki pozytywne przekazane przez osoby obdarzone autorytetem to pewnie zostaną one przekazane kolejnym pokoleniom w podobnej formie. Natomiast jeżeli wychowanie napiętnowane zostało elementami przemocy, pociągnie to za sobą skutki w wychowaniu przyszłych pokoleń.

Zamierzeniem mojej pracy było ukazanie zasięgu oraz form przemocy stosowanej w środowisku wychowawczym dziecka.

Spośród wielu metod wykorzystałem metodę metody sondażu diagnostycznego. W obrębie tej metody zastosowałem ankietę, składającą się z pytań otwartych i zamkniętych dotyczących natężenia i form występowania zjawiska przemocy pośród grupy gimnazjalistów jednej ze szkół w Sosnowcu.

Analiza zebranego materiału pozwoliła na sformułowanie następujących ustaleń:

  1. przemoc w środowisku rodzinnym i szkolnym występuje niepokojąco często,
  2. formy przemocy zarówno szkolnej jak i rodzinnej są bardzo szeroko rozwinięte i świadczą o dużej częstotliwości występowania,
  3. panuje duże przekonanie o wstydliwości ujawniania występowania przemocy domowej,
  4. pomimo stosunkowo szerokiej wiedzy na temat przemocy, ciągle istnieje duża grupa osób nie zorientowanych w temacie.

Przedstawione badania pozwalają na sformułowanie następujących wniosków:

  1. podobne badania powinny zostać przeprowadzone na szerszej grupie dzieci aby dokładniej określić wielkość i złożoność zjawiska,
  2. w pracy nauczyciela i pedagoga szkolnego powinno się znaleźć więcej miejsca na sprawy dotyczące przemocy, jej występowania, form i nasilenia,
  3. rodzina, szkoła oraz media powinny w większym stopniu i za szczególną uwagą zająć się uświadamianiem społeczeństwa na temat form przemocy i konsekwencji z niej płynących,
  4. samo zjawisko powinno być piętnowane społecznie pod każdą postacią, a nie ignorowane, bądź tajnie skrywane przed otoczeniem – czasem nawet w przeświadczeniu, że jest czymś zasłużonym a ujawnienie go jest sprawą wstydliwą.

Aby skutecznie zapobiegać przemocy społeczeństwo musiało by samo być pozbawione wcześniejszych doświadczeń, aby nie powielać negatywnych wzorów, a układy międzyludzkie musiały by opierać się na zrozumieniu, akceptacji i miłości o jakiej pisze E. Fromm : “ człowiek potrzebuje nie tylko mleka, które jest pożywieniem i afirmacją, ale i miodu, który symbolizuje smak słodyczy i niezwykłości ludzkiego istnienia. Niemniej tylko rodzice, którzy naprawdę w głębi duszy w to wierzą uważają, że tak właśnie jest naprawdę, potrafią dać taką miłość swoim dzieciom. Wielu z nas musi się uporać z tym, że oprócz miodu dane nam jest również posmakować octu, co wiąże się z faktem, że nasi rodzice nie są całkiem szczęśliwi”.

Możliwość stymulacji i pomocy pedagogicznej rodzinom dysfunkcjonalnym wychowawczo

praca zaliczeniowa z pedagogiki

1. Rodzina jako środowisko wychowawcze.

Rodzina ponosi podstawową odpowiedzialność za wychowanie dzieci, za ich karierę szkolną i przygotowanie do samodzielnego życia. To właśnie w rodzinie dokonuje się podstawowy proces kształtowania pojęć moralnych dziecka, jego wrażliwości moralnej i społecznej. Cechy te mają duże znaczenie dla spełnienia zadań wychowawczych przez szkołę oraz inne placówki wychowawcze. Rola rodziny jako środowiska wychowawczego nie ogranicza się do wczesnych lat życia dziecka, trwa aż do osiągnięcia przezeń samodzielności, zdobycia wykształcenia i przysposobienia do zawodu. Bardzo dużego oparcia w rodzinie, wymaga okres dojrzewania, w którym życie psychiczne staje się bardzo intensywne i kształtuje się stosunek do zagadnień i własnego życia. Wielokrotnie zwracano uwagę, że wpływu rodziny na dziecko nie da się zastąpić przez żadne inne formy opieki. O sile oddziaływań rodziny decyduje bowiem podłoże emocjonalne, osobisty stosunek rodziców do dziecka [miłość do własnego dziecka] oraz zaufanie dziecka do rodziców. W realizację zadań wychowawczych oraz do ścisłego współdziałania z rodziną włączone jest środowisko nauczycielskie, które to posiada pełną świadomość wielkiej roli rodziny w rozwoju dziecka. Udział rodziców w życiu szkoły sprzyja temu, że staje się przyjazna dzieciom, a problemy wychowawcze nie urastają do rangi patologii.

Rodzice, będący dotychczas jedynymi osobami zaangażowanymi w kształtowanie przyszłości swych dzieci, obecnie dzielą tę odpowiedzialność ze szkołą:

  • rodzice są pierwszymi wychowawcami i nauczycielami dziecka i współpraca ze szkołą, uzgadnianie stanowisk leży w ich interesie,
  • rodzicom zależy na jak najlepszym rozwoju dziecka i ponoszą za nie odpowiedzialność,
  • wszelkie patologie, uzależnienia, agresja wymagają ścisłej współpracy szkoły i domu.

Proces budowania współpracy między rodziną a szkołą wymaga jednak lepszego zrozumienia wzajemnych relacji i ról pełnionych przez jego uczestników.

Odpowiedzialność za edukację i wychowanie dziecka, w sposób naturalny i niezbywalny przynależna jest rodzicom jednak kluczem do idealnej sytuacji jest wzajemne poszanowanie praw i poczucie odpowiedzialności.

Potrzeba otoczenia dziecka szczególną opieką prawną wyrażona została w naszym kraju poprzez Konwencję Praw Dziecka, która stanowi:

  • we wszystkich działaniach dotyczących dziecka należy kierować się zasadą jego dobra;
  • dziecko jest istotą ludzką, wymagającą poszanowania jej tożsamości, godności i prywatności.

Dziecko ma prawo:

  • do życia;
  • do swobody myśli i sumienia;
  • do wyrażania własnych poglądów;
  • do znajomości własnych praw;
  • do wolności od wszelkiego rodzaju przemocy fizycznej i psychicznej;
  • do ochrony zdrowia, wypoczynku i czasu wolnego;
  • do informacji;
  • do tożsamości narodowej;
  • do korzystania z dóbr kultury;
  • do prywatności.

Zmieniają się zatem nastawienia społeczne w stosunku do dzieci.

Dziecko po okresie uprzedmiotowienia i całkowitego podporządkowania się dorosłym, nareszcie jest spostrzegane jako podmiot procesu wychowania i pełnoprawny partner w życiu.

2. Pojęcie dysfunkcjonalności rodziny.

Do dziś jednak, jakże często zaniedbywane są zarówno obowiązki rodziców, jak i naruszane prawa dziecka. W przeważającej ilości przypadków, powyższe, wynikają z dysfunkcjonalności wychowawczej rodziny .

Dysfunkcjonalny – w języku polskim „nieprzystosowany, niedostosowany do potrzeb, celów, zwłaszcza ludzkich, społecznych.” W przeniesieniu tego pojęcia na rodzinę – jest to rodzina, która nie spełnia już swoich naturalnych funkcji, a przecież funkcja rodzicielska łączy się ściśle z funkcją opiekuńczą i wychowawczą. Cechą środowiska rodzinnego jest to , iż jego funkcje stanowią ograniczoną całość, złożoną i jednolitą, oraz nie są i nie mogą być realizowane oddzielnie.

Pojmując rodzinę jako całość, jako integralny i niezależny byt, trzeba przyjąć, iż jakiekolwiek zaburzenie, utrudniające realizację którejś z podstawowych funkcji, może powodować przejściową lub dłuższą niewydolność ogólnego jej funkcjonowania czyli dysfunkcjonalność. Współzależność między prawidłowym pełnieniem jednej nawet funkcji przez rodzinę, a wydolnością całej rodziny jest faktem potwierdzonym przez badania. Zaistnienie dysfunkcji w rodzinie jest następstwem wielu sytuacji, które niszczą i zakłócają prawidłowe funkcjonowanie rodziny prowadząc do zjawiska patologii: alkoholizm, prostytucja, narkomania, przemoc. Maria Łopatkowa określa rodzinę patologiczną jako taką, w której oboje lub jedno z rodziców jest alkoholikiem, przestępcą lub trudni się nierządem. Inne przypadki zalicza do kategorii rodzin zagrożonych. Wśród typologii rodzin znajdują się:

  • rodziny wzorowe wychowawczo
  • rodziny normalne
  • rodziny jeszcze wydolne
  • rodziny niewydolne
  • rodziny patologiczne

W świetle tego podziału do rodzin dysfunkcjonalnych będą należały rodziny niewydolne i rodziny patologiczne. Stosując się do powyższego podziału widzimy, iż pojęcie rodzin dysfunkcjonalnych jest pojęciem szerszym od pojęcia rodzin patologicznych i określa: rodziny zdezorganizowane, rodziny zdezintegrowane, rodziny problemowe, rodziny dysharmonijne, rodziny negatywne, złe środowiska rodzinne, rodziny patologiczne. W każdej z tych rodzin zróżnicowanie możliwości wychowawczych jest bardzo duże wynikające z wielu przyczyn. Najbardziej trudne są sytuacje wiążące się z alkoholizmem, prostytucją, przestępczością, wiążące się z rozbiciem lub rozprzężeniem rodziny; wymagają bowiem szczególnych form opieki nad dzieckiem. Nawet jednak w rodzinach pełnych obserwujemy niewydolność wychowawczą wynikającą z:

  • trudnej sytuacji materialno-bytowej
  • niedostatecznego nadzoru nad dziećmi [praca obojga rodziców]
  • niskiego poziomu wykształcenia rodziców
  • dużej liczby dzieci w rodzinie
  • złych warunków mieszkaniowych

Badania rodzin dysfunkcjonalnych ujawniły następujące braki:

  • w rodzinie dysfunkcjonalnej potrzeby biologiczne dziecka nie są zaspokajane w sposób wystarczający
  • rodzina dysfunkcjonalna nie zaspokaja potrzeb poznawczych: pomoc w nauce,  zdobywaniu wiedzy,
  • nie są zaspokajane w sposób wystarczający potrzeby psychiczne tj. akceptacji, , współdziałania, bezpieczeństwa, szacunku i dostatku
  • zaniedbywane są potrzeby społeczno kulturalne, estetyczne
  1. Pomoc, poradnictwo – cel i zakres działania.

Poradnictwo jest potrzebne ludziom we wszystkich obszarach ich aktywności, na całej drodze indywidualnego rozwoju. Towarzyszy człowiekowi w kolejnych etapach życia pomagając rozwiązywać pojawiające się problemy. Wielostronne działania winny zdążać do przywrócenia rodzinie jej funkcjonalności. Wiąże się to z kompleksowym wychowaniem do życia w rodzinie i wspieraniem każdej rodziny, aby trwała i zapewniała rozwój swoim członkom.

Poradnictwo wspomaga, podtrzymuje, wspiera rozwój, przyjmując charakter działań naprawczych bądź profilaktycznych. Wczesna pomoc profilaktyczna nie dopuszcza do powstawania szkodliwych dla zdrowia i wychowania nieprawidłowości, pociągających w następstwie skutki trudne do odwołania. Powinna być udzielana w środowisku bliskim dziecku a więc w szkole, rodzinie lub najbliższym otoczeniu, aby zapewnić dziecku przede wszystkim możność wzrastania w naturalnych warunkach rodzinnych, kulturalnych, społecznych.

Poradnictwo nie ma występować jako autorytet w sprawach wychowania, ale być możliwością i szansą wytworzenia kompromisu w sytuacjach trudnych i konfliktowych z wychowawczego punktu widzenia. Do problemów rozwiązywanych przez poradnictwo zaliczamy problemy związane z rodziną, wynikające z trudności w wypełnianiu jednej lub kilku funkcji przez któregoś członka rodziny lub rodziny jako grupy. Ważną dziedzinę stanowi w związku z powyższym, poradnictwo w sprawach wychowawczych. Skuteczne rozwiązywanie problemów wymaga fachowych porad nie tylko lekarza, lecz także psychologa i pedagoga. Porad tych potrzebuje nie tylko młodzież lecz w głównej mierze rodzice. Bardzo istotne są również formy i metody współpracy szkoły z rodziną ujęte w dwu kategoriach: współpracy doraźnej i stałej. Do form współpracy doraźnej należą: rozmowy indywidualne nauczycieli z rodzicami oraz lustracje przez nauczycieli środowisk rodzinnych. Obie formy są bardzo cenne ponieważ umożliwiają poznanie warunków życia ucznia, pozwalają wykryć źródła niepowodzeń oraz wpłynąć na wprowadzenie niezbędnych zmian w jego życiu domowym. Praca obojga rodziców , niekorzystne warunki mieszkaniowe, powodują konieczność pomocy w nauce a równocześnie poszerzenie zadań i funkcji wychowawczych szkoły. Część tych zadań i funkcji wypełniają świetlice szkolne i międzyszkolne, w których przebywa młodzież dojeżdżająca do szkół lub wymagająca pomocy w nauce. Szkoły przesłużonego dnia pomagają rodzinie w wypełnianiu jej zadań wychowawczych. W przypadku rodziny dysfunkcjonalnej możność wypełnienia tych zadań, zwłaszcza jeśli chodzi o pomoc w nauce jest znikoma.

Szczególna rola w niesieniu pomocy pedagogicznej rodzinom dysfunkcjonalnym wychowawczo przypada poradniom psychologiczno-pedagogicznym oraz pedagogom szkolnym. Poradnia to placówka, której celem jest udzielanie pomocy dzieciom, młodzieży oraz wszystkim, którzy z racji zawodu [nauczyciele] czy pełnionej funkcji [rodzice] są odpowiedzialni za wychowanie i rozwój dziecka. Poradnia pełni funkcje: profilaktyczną, diagnostyczną, doradczą, terapeutyczną i orzeczeniowo-kwalifikującą . W pracy poradni wyróżnia się:

  • poradnictwo dydaktyczne
  • poradnictwo wychowawcze
  • poradnictwo opiekuńcze

Obecna organizacja poradnictwa wychowawczego nie spełnia oczekiwań osób i placówek zwracających się o pomoc. Tylko 1/5 dzieci oczekujących na pomoc otrzymuje ją. Kontakty poradni z rodzicami i dziećmi mają charakter okazjonalny. Rodzice wycofują się z możliwości skorzystania z pomocy poradni ze względu m.in. na brak czasu, obawy przed skierowaniem do szkoły specjalnej, długie oczekiwanie na diagnozę i brak natychmiastowej pomocy. Skuteczność poradni jest niewielka ponieważ koncentrują się one na diagnostyce i orzecznictwie zbyt mało czasu poświęcając profilaktyce i terapii.

Istotna rola w niesieniu pomocy pedagogicznej rodzinom dysfunkcjonalnym wychowawczo przypada pedagogowi szkolnemu. Do jego zadań należy:

  • okresowa ocena sytuacji wychowawczej szkoły
  • realizacja obowiązku szkolnego
  • diagnoza warunków życia uczniów
  • opieka nad uczniami z trudnościami
  • pedagogizacja rodziców
  • współpraca z poradnią
  • działalność opiekuńcza

Spośród różnych form upowszechniania wiedzy pedagogicznej wśród rodziców można wyróżnić popularne wydawnictwa na tematy rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży i postępowania z nimi w różnych okresach wieku oraz wykłady i poradnictwo.

Obecnie każda ze szkół organizuje różne formy współpracy ze środowiskiem rodzinnym ucznia. Bardzo popularne stały się cykle zajęć [pogadanki, szkoły, kursy] z rodzicami.

Duży wysiłek w niesieniu pomocy rodzinie niewydolnej wychowawczo i rodzinie patologicznej podejmuje Kościół poprzez organizacje i stowarzyszenia.

Jakkolwiek patrząc, pomoc pedagogiczna oferowana rodzinom dysfunkcjonalnym wychowawczo jest niewystarczająca. Dziecko w naszym kraju jest narażone na ciągłe naruszanie jego praw i godności. Istniejące przepisy nie do końca chronią dziecko, a tak naprawdę okazuje się, że nawet przepisy które z założenia miały dotyczyć dzieci chronią jedynie interesy rodziców, zwłaszcza w ich polskim wydaniu. Nie zmieni się nic dopóki w naszym społeczeństwie, żywy człowiek-dziecko będzie traktowany jak czyjaś własność, ktoś bezwolny, kto nie umie o sobie stanowić.

Minister Kazimierz Kapera [pełnomocnik rządu ds. rodziny] opracował „Raport o sytuacji polskich rodzin” i w oparciu o ten raport powstał dokument „Polityka prorodzinna państwa”. W dokumencie tym poświęcono dużo uwagi problematyce wychowawczej oraz problemom, które powstają na styku rodzina-szkoła. Do nadrzędnych, długookresowych celów polityki prorodzinnej zaliczono tworzenie warunków do pełnego rozwoju poprzez wspomaganie rodzin we wszystkich fazach rozwoju.

BIBLIOGRAFIA

T.Pilch, I. Leparczyk – „Pedagogika społeczna” – Warszawa 1995,Wydawnictwo „Żak”

Red.B.Suchodolski – „Pedagogika, podręcznik dla kandydatów na nauczycieli” –PWN, Warszawa 1985

R.Wroczyński – „Wychowanie poza szkołą” – PWS, Warszawa 1968

R.Wroczyński – „Wprowadzenie do pedagogiki społecznej” –PWN, Warszawa 1966

W.Kopaliński – „Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych” – „Muza”S.A. Warszawa 2000

S.Kawula – „Funkcja opiekuńcza współczesnej rodziny” – Białystok 1988

I.Budrewicz – „Społeczne uwarunkowania przestępstw młodocianych mężczyzn przeciwko mieniu” – WSP 1992

A.Kałużny – „Prawa Dziecka – stan prawny i polska rzeczywistość” – Toruń 1993, wydawnictwo COMER

H.Maciejewska – „Rodzice w szkole”

M.Mendel – „Uszestnictwo rodziców w procesie zmian oświatowych” – Zeszyty Naukowe Nr 24 Gdańsk

Charakterystyka dziecka niedostosowanego społecznie

I.  DANE DOTYCZĄCE UCZNIA

Imię:  Bartosz

Urodzony:  04. 07. 1986 rok

Adres:    Rzeszów

Data przyjęcia do szkoły:   01. 09. 2000 rok

Szkoła:    podstawowa

Klasa:   ósma

Czy był kierowany do poradni: TAK, 11. 2000 rok

Z jakiego powodu był kierowany do poradni: Ze względu na zaburzenia w zachowaniu, np. kłamstwo, demonstracyjne łamanie nakazów, agresję wobec uczniów i nauczycieli.

II .   DANE O SYTUACJI DOMOWEJ UCZNIA

Imię ojca: Zbigniew

Imię matki: Elżbieta

Wykształcenie ojca: podstawowe

Wykształcenie matki: podstawowe

Sytuacja rodzinna: rodzinna pełna

Rodzeństwo:

a) imię: Ewa wiek: 6 lat

Warunki materiale: złe

Warunki mieszkaniowe: światło, co, woda, zaplecze sanitarne

Współpraca rodziców ze szkołą:

(kontakt z nauczycielami, udział w zebraniach)

Rodzice stawiają się na wywiadówki, zebrania. Nie przychodzą do szkoły z własnej inicjatywy, lecz na ewidentne „żądanie” np. wychowawcy, pedagoga.

III.  ZACHOWANIE NIELETNIEGO ŚWIADCZĄCE O NIEDOSTOSOWANIU SPOŁECZNYM I ICH PRZYCZYNY

1.Zachowanie w domu

– często mija się z prawdą, kłamie, fantazjuje

– podporządkowuje się pozornie

– leniwy

– często bywa rozproszony

– lekceważy rodziców

– obojętny

  1. Zachowanie w szkole

– palenie papierosów

– wagary

– demonstracyjne łamanie nakazów

– zaczepny

– agresywny

– rozmawia na lekcji

– odpowiada nie na temat

– przeklina

  1. Zachowanie w środowisku lokalnym

– palenie papierosów

– przewodzi grupie

– zaczepny

– lubi wszczynać bójki

PRZYCZYNY:

  • trudne warunki socjalno-bytowe w rodzinie
  • zły klimat w rodzinie, zdeterminowany konfliktami, różnymi formami agresji
  • stosowanie nieprawidłowych metod wychowawczych wobec dorastającej
    jednostki
  • zaburzenia więzi emocjonalnych między jednostką a członkami rodziny
  • występowanie zjawisk patologicznych w rodzinie i negatywnych wzorów
    zachowań
  • brak kontroli i zainteresowania ze strony rodziny
  • odtrącenie, wyśmiewanie, poczucie osamotnienia
  • nieodpowiednie formy i sposoby spędzenia wolnego czasu, np. palenie
    papierosów, bójki
  • przynależność do podkultur, grup chuligańskich
  • pragnienie zaimponowania grupie

IV.  CHARAKTERYSTYKA SPORZĄDZONA NA PODSTAWIE:

  1. opinii pedagoga szkolnego
  2. metody socjometrycznej
  3. wywiadu z rodzicami
  4. wywiadu z nauczycielem
  5. wywiadu z nieletnim

  1. Informacje wstępne od pedagoga dotyczące dziecka

Bartek przyszedł do Sz. P. w II klasie Gimnazjum. Początkowo był bardzo źle przyjęty przez klasę. Chciał jak najszybciej „wkupić się” w grupę. Pragnął być zauważony, lubiany i zaakceptowany. Zaczął przeszkadzać na lekcjach, miał bardzo złe stopnie i zachowanie. Lgnął do chłopców, z którymi były problemy wychowawcze, dlatego też coraz częściej postrzegano go jako kogoś: złego, niedobrego, niegrzecznego.

By zainteresować klasę swoją osobą, Bartek często kłamał, fantazjował. Jego zachowanie zaczęło budzić niepokój nauczycieli i pedagoga szkolnego. Postanowiono skierować chłopca do poradni.

Powodem wizyty w poradni była:

  • agresja
  • notoryczne kłamstwo
  1. Metoda socjometryczna

Podczas zajęć podałam uczniom kilka specjalnie skonstruowanych pytań. W odpowiedzi osoby badane miały podać nazwisko lub nazwiska osób, czyli dokonać wyboru pewnych osób spośród grupy, z którymi chciałaby najbardziej lub najmniej wejść w kontakt, przy założeniu pewnych warunków. Uczniowie mieli uzasadnić swój wybór, sprowadza się to do wskazania pewnych ludzi, z którymi chcieliby najbardziej bądź najmniej przebywać w określonych sytuacjach charakterystycznych dla życia grupy.

Pytania:

  1. z kim chciałbyś najbardziej siedzieć razem w ławce i dlaczego?
  2. z kim chciałbyś najmniej siedzieć razem w ławce i dlaczego?
  3. komu z klasy powierzyłbyś swoją największą tajemnicę i dlaczego?
  4. komu z klasy nie powierzyłbyś swojej największej tajemnicy i dlaczego?
  5. z kim z klasy chciałbyś najbardziej siedzieć w autokarze jadąc na wycieczkę i dlaczego?
  6. z kim z klasy chciałbyś najmniej siedzieć w autokarze jadąc na wycieczkę i dlaczego?

Wnioski:

  1. Z Bartkiem chciałaby najbardziej siedzieć w ławce tylko 1 osoba, a najmniej chętnie usiadłoby z nim 15 osób.
  2. Nikt nie powierzyłby mu swojej tajemnicy, a najmniej chętnie zaufałoby mu 7 osób.
  3. Nikt z klasy chętnie nie usiadłby z Bartkiem w autokarze, a 5 osób najmniej chętnie usiadłoby z nim podczas klasowej wycieczki.

  1. Wywiad z rodzicami:

Wnioski:

Rodzice Bartka to ludzie „prości”, „zmęczeni życiem”. Pan Zbigniew jest alkoholikiem i nie potrafi sprostać roli ojca. Stosowane przez niego metody wychowawcze są nieprawidłowe, tzn. bije syna, krzyczy na niego, nazywa go „darmozjadem” i „śmierdzącym leniem”. Matka jest znerwicowaną inwalidką II grupy. Kobieta jest całkowicie podporządkowana mężowi, nie potrafi mu się przeciwstawić, nie ma własnego zdania.

Pani Elżbieta uważa, że Bartek to:

– „dobry chłopiec, ale leniwy, nigdy nie ma go w domu”.

Opiekunka nie wie co syn lubi robić, co go interesuje, nie zna jego przyjaciół. Zapytana o jego wyniki w nauce odpowiada:

– „jest już w 8 klasie, to musi być dobry”.

4.Wywiad z nauczycielem

Wnioski:

Wychowawca wyraźnie nie akceptuje chłopca. Uważa, że Bartek jest krnąbrnym, źle wychowanym „smarkaczem”.

Sądzę, że nauczyciel chętnie „pozbyłby się” chłopca. Uczeń przysparza mu kłopotów, obniż frekwencję, przeklina i jest agresywny.

Pan Markocki nie lubi tych, którzy:

– „wagarują i kłamią, a tym samym stawiają go w złym świetle jako pedagoga”.

Wychowawca nie zna zamiłowań i zainteresowań Bartka. Nie interesuje się jego sytuacją rodzinną i materialną.

Uważa, że:

– „wszystkiemu są winni rodzice”.

Zapytany: „co zrobił by pomóc opiekunom w wychowaniu Bartosza” , – nie umiał udzielić jednoznacznej odpowiedzi.

  1. Wywiad z Bartkiem

Wnioski:

Bartek podczas wywiadu był opanowany i spokojny. Chętnie udzielał odpowiedzi. Po 20 minutach rozmowy wstał i podszedł do okna. Przez jakiś czas milczał, a potem odrzekł, że lubi ptaki, a szczególnie gołębie. Stwierdził, że: „nie jest taki zły”, że „chciałby być lepszy”. Po tym stwierdzeniu ponownie usiadł i nie odezwał się już ani słowem. Można powiedzieć, że posmutniał, „przygasł”, zamknął się w sobie, w swoim własnym świecie.

Uważam, że chłopiec potrzebuje miłości, przyjaźni oraz poczucia stabilizacji. Bartek nie zdaje sobie sprawy, że droga, którą obrał sama go gubi. Poprzez swoje zachowanie ma niewielu kolegów a i nauczyciele nie popierają jego postępowania. Chłopiec nie wie w jaki sposób zaskarbić sobie miłość i przyjaźń uczniów i nauczycieli.

Czuje, że jest wyśmiewany, odrzucany i dlatego sam podobnie się zachowuje (odrzuca, szydzi), jest agresywny.